Tôi rất vinh dự được đến đây cùng các bạn ngày hôm nay để dự buổi lễ tốt nghiệp của một trong những trường đại học danh giá nhất thế giới. Tôi chưa bao giờ tốt nghiệp đại học. Sự thật thì, đứng đây ngày hôm nay đối với tôi có thể nói là gần giống như tốt nghiệp đại học rồi. Ngày hôm nay, tôi muốn kể cho các bạn nghe ba câu chuyện từ cuộc đời mình. Chỉ vậy thôi. Không có gì lớn lao cả. Chỉ ba câu chuyện. Câu chuyện thứ nhất nói về việc nối các chấm điểm lại với nhau.Tôi bỏ học khi đang theo học tại trường Đại học Reed sau 6 tháng đầu tiên, rồi sau đó cứ quanh quẩn lúc học lúc không mãi trong trường trong khoảng 18 tháng nữa mới nghỉ hẳn. Vậy thì cớ gì tôi lại bỏ học? Mọi chuyện đã bắt đầu trước khi tôi ra đời rồi. Mẹ đẻ của tôi là một sinh viên trẻ tốt nghiệp đại học, chưa chồng, và bà quyết định cho tôi làm con nuôi người khác. Bà rất muốn tôi làm con nuôi những người tốt nghiệp đại học, nên tôi mới sinh ra thì người ta đã sắp đặt sẵn mọi chuyện để tôi làm con nuôi một cặp vợ chồng luật sư. Có điều, khi tôi lọt lòng ra thì họ lại quyết định vào phút chót là muốn nhận con gái. Nên bố mẹ nuôi của tôi, bấy giờ đang nằm trong danh sách chờ, nhận được điện thoại lúc nửa đêm hỏi rằng: "Chúng tôi có một bé trai ngoài mong đợi; ông bà có muốn nhận không?" Bố mẹ nuôi tôi nói: "Nhận chứ." Mẹ đẻ tôi sau đó phát hiện mẹ nuôi tôi chưa bao giờ tốt nghiệp đại học, còn bố nuôi thì lại chưa bao giờ tốt nghiệp phổ thông trung học. Bà từ chối ký vào giấy tờ giao tôi làm con nuôi. Vài tháng sau bà mới nhượng bộ khi bố mẹ nuôi tôi hứa rằng, một ngày nào đó tôi sẽ được học đại học. Và 17 năm sau, tôi học đại học thật. Nhưng tôi đã ngây thơ chọn một trường đại học đắt đỏ cũng như Standford bây giờ, và tất cả những khoản tiết kiệm của những người thuộc giai cấp lao động như bố mẹ tôi đều dùng vào việc trang trải học phí đại học của tôi. Sau 6 tháng, tôi chẳng thấy được giá trị nào trong việc đầu tư như vậy. Tôi không biết tôi muốn làm gì với cuộc đời mình, mà cũng chẳng biết kiến thức đại học sẽ giúp tôi tìm ra điều đó như thế nào. Thế mà tôi đây lại đang xài hết chỗ tiền mà bố mẹ đã dành dụm cả cuộc đời mới có. Nên tôi quyết định bỏ học và tin tưởng rằng chuyện gì cũng sẽ đâu vào đó. Lúc đó tôi cũng rất sợ, nhưng bây giờ nhìn lại, tôi thấy đó là một trong những quyết định sáng suốt nhất đời mình. Vừa bỏ học xong, tôi bỏ ngang tất cả các lớp bắt buộc nhưng chẳng hay ho gì, và bắt đầu học những lớp mà tôi thấy có vẻ thú vị. Chuyện chẳng thơ mộng gì cho cam. Tôi chẳng có ký túc xá để ở nên đành phải ngủ nhờ dưới sàn trong phòng bạn, phải đổi vỏ chai nước Coca Cola lấy 5 cent để mua thức ăn, và phải đi bộ hơn chục cây số khắp thị trấn mỗi tối Chủ nhật để ăn ngon một bữa mỗi tuần ở ngôi đền Hare Krishna. Tôi thích lắm. Và hầu như những gì tôi đã gặp phải khi đi theo sự mách bảo của trí tò mò và trực giác hóa ra lại vô giá về sau. Để tôi cho các bạn một ví dụ: Trường Đại học Reed lúc bấy giờ có lớp thư pháp có thể nói là tốt nhất nước Mỹ. Xuyên suốt khuôn viên, mỗi áp phích, mỗi nhãn mác trên mọi ngăn kéo, đều được viết tay bằng thư pháp rất đẹp. Tôi đã bỏ học nên không cần phải học những lớp thông thường nữa, và tôi quyết định học một lớp thư pháp để học cách viết thư pháp. Tôi học về kiểu chữ serif và san serif, về cách thay đổi khoảng cách giữa nhiều tổ hợp chữ cái khác nhau, về kỹ thuật ấn loát như thế nào là tốt. Đây là môn học rất hay, mang tính lịch sử, tinh tế về mặt mỹ thuật theo một khía cạnh mà khoa học không thể nào lột tả được, và tôi thấy nó rất thú vị. Chẳng chút kiến thức nào từ lớp học này có hi vọng được ứng dụng thực tiễn trong cuộc đời tôi cả. Nhưng 10 năm sau, khi chúng tôi đang trong giai đoạn thiết kế chiếc máy tính Macintosh đầu tiên, thì mọi kiến thức khi ấy đều quay trở về. Và chúng tôi đã vận dụng toàn bộ kiến thức ấy vào việc thiết kế chiếc máy Mac. Đó là chiếc máy tính đầu tiên có bộ chữ tuyệt đẹp. Nếu tôi chưa bao giờ tham dự khóa học duy nhất ấy ở đại học thì chiếc Mac sẽ chẳng bao giờ có được nhiều kiểu chữ hay những font chữ có khoảng cách cân đối đến vậy. Và bởi vì Windows chỉ sao chép Mac nên có khả năng cũng sẽ chẳng có chiếc máy tính cá nhân nào được như vậy cả. Nếu tôi chưa bao giờ bỏ học thì sẽ chẳng bao giờ tham dự cái lớp học thư pháp ấy, và máy tính cá nhân có lẽ sẽ không có những kiểu chữ tuyệt vời như ngày hôm nay. Dĩ nhiên, tôi không thể nào nối được các chấm điểm lại với nhau khi nhìn về phía trước từ chỗ đứng đại học. Nhưng 10 năm sau đó nhìn lại, mọi chuyện lại trở nên rõ ràng vô cùng. Tôi nhắc lại, nhìn về tương lai thì các bạn sẽ không thể nào nối được các chấm điểm lại với nhau; các bạn chỉ có thể làm được vậy khi nhìn lại quá khứ mà thôi. Cho nên các bạn phải tin tưởng rằng những chấm điểm đó, bằng một cách nào đó, sẽ nối lại với nhau trong tương lai. Các bạn phải tin vào cái gì đó - vào linh cảm, số phận, cuộc sống, nghiệp, hay bất cứ thứ gì ở bản thân. Phương pháp này chưa bao giờ làm tôi thất vọng cả, và nó đã tạo ra nhiều khác biệt trong cuộc đời tôi. Câu chuyện thứ hai của tôi nói về đam mê và mất mát.Tôi may mắn một điều là đã tìm thấy đam mê từ rất sớm trong đời. Woz và tôi gây dựng công ty Apple trong gara của bố mẹ tôi khi tôi 20 tuổi. Chúng tôi cật lực làm và trong 10 năm Apple đã phát triển từ hai người ít ỏi trong một gara thành một công ty trị giá 2 tỉ đô la với hơn 4.000 nhân viên. Một năm trước đó, chúng tôi vừa trình làng tác phẩm đẹp nhất của mình là chiếc máy Macintosh, và tôi vừa tròn 30 tuổi. Và rồi tôi bị sa thải. Làm thế nào mà bạn lại bị chính công ty mà bạn gây dựng sa thải? Chả là, khi Apple phát triển, tôi có thuê một người mà tôi nghĩ rất có tài để cùng tôi điều hành công ty, và trong khoảng một năm đầu mọi chuyện tiến triển tốt đẹp. Nhưng sau đó tầm nhìn của hai chúng tôi về tương lai bắt đầu rẽ ra, mỗi người mỗi hướng, và cuối cùng chúng tôi bất đồng nhau. Trong bất đồng đó, ban quản trị lại đứng về phía anh ta. Nên ở tuổi 30, tôi bị đuổi. Và bị đuổi một cách rất công khai. Những gì mà lâu nay luôn là tiêu điểm trong cuộc đời trưởng thành của tôi trong phút chốc đều biến mất, và tôi rất đau khổ. Tôi thật sự chẳng biết vài tháng sau đó phải làm gì. Tôi cảm thấy mình đã làm thất vọng những doanh nhân mạo hiểm của thế hệ trước - cảm thấy mình đã làm rơi chiếc gậy trong lúc nó được chuyền tới tay tôi. Tôi gặp David Packard và Bob Noyce, ríu rít xin lỗi vì đã làm hỏng việc đến nỗi như thế. Tôi là một nhân vật thất bại công khai, và thậm chí đã nghĩ tới chuyện trốn khỏi cái thung lũng ấy. Nhưng tôi dần dần nhận ra một điều là: tôi vẫn còn đam mê những việc tôi làm. Cái chuyển biến ấy ở Apple đã không thay đổi được điều duy nhất ấy. Tôi đã bị khước từ, nhưng tôi vẫn còn đam mê. Và vì vậy tôi quyết định làm lại từ đầu. Lúc đó tôi đã không nhận ra một điều là hóa ra bị Apple sa thải lại là chuyện tốt nhất đã từng xảy đến với tôi. Thế chỗ cho cái nặng nề của sự thành đạt là cái nhẹ nhõm của khái niệm tái nhập môn, ít tự tin hơn về mọi thứ. Nó giải phóng trí óc tôi, đưa tôi vào một trong những giai đoạn đầy sáng tạo nhất trong đời. Suốt 5 năm tiếp theo, tôi gây dựng một công ty tên NeXT, một công ty khác tên Pixar, và phải lòng một người phụ nữ tuyệt vời mà sau này trở thành vợ tôi. Sau đó, Pixar tạo ra bộ phim hoạt hình đầu tiên trên thế giới bằng kỹ thuật vi tính là phim Toy Story, và hiện tại là xưởng phim hoạt hình thành công nhất thế giới. Trong một chuyển biến kỳ diệu, Apple mua NeXT, tôi trở về với Apple, và công nghệ mà chúng tôi đã phát triển ở NeXT chính là con tim của cuộc phục hưng hiện tại ở Apple. Và Laurene và tôi cùng nhau xây dựng một gia đình hạnh phúc. Tôi chắc rằng những thứ như thế này sẽ không xảy ra nếu tôi không bị Apple sa thải. Đó là liều thuốc đắng không dễ uống, nhưng tôi nghĩ người bệnh nhân cần phải uống. Đôi khi cuộc đời như ném gạch đá vào đầu bạn. Đừng đánh mất niềm tin. Tôi tin rằng thứ duy nhất giúp tôi luôn tiến bước là, tôi đam mê những gì tôi làm. Các bạn phải tìm ra những gì các bạn đam mê. Đam mê cho công việc cũng như đam mê cho những người các bạn yêu mến. Công việc của các bạn sẽ chiếm một phần lớn cuộc đời các bạn, và cách duy nhất để thỏa mãn đích thực là làm những gì mà các bạn tin là việc lớn. Và cách duy nhất để làm việc lớn là đam mê những gì mình làm. Nếu các bạn vẫn chưa tìm ra nó, cứ tiếp tục tìm. Đừng thủ phận. Cũng như các vấn đề khác của con tim cả thôi, tự khắc bạn sẽ biết khi nào mình đã tìm ra nó. Và, như bất kỳ các mối quan hệ tốt đẹp nào, qua năm tháng nó sẽ càng lúc càng tốt đẹp hơn. Vậy nên hãy tiếp tục tìm kiếm cho đến khi tìm được thì thôi. Đừng thủ phận. Câu chuyện thứ ba của tôi nói về cái chết.Khi tôi 17 tuổi, tôi đọc được một câu trích dẫn đại khái là: "Nếu bạn sống mỗi ngày như thể ngày đó là ngày cuối cùng, thì một ngày nào đó nhất định bạn sẽ đúng phần lớn." Câu nói ấy gây ấn tượng với tôi, và kể từ đó, trong suốt 33 năm qua, mỗi buổi sáng tôi đều nhìn vào gương và tự hỏi bản thân: "Nếu hôm nay là ngày cuối cùng của đời tôi, thì tôi có muốn làm những việc mình định làm hôm nay không?" Và mỗi khi câu trả lời là "Không" trong nhiều ngày liên tiếp sau đó, thì tôi biết tôi cần phải thay đổi điều gì đó. Luôn tâm niệm rằng không bao lâu nữa tôi sẽ chết là công cụ quan trọng nhất tôi từng được biết giúp tôi đưa ra những lựa chọn lớn trong đời. Bởi vì hầu như mọi thứ - tất cả những kỳ vọng bên ngoài, tất cả lòng kiêu hãnh, tất cả nỗi sợ ngượng ngùng hay sợ thất bại - những thứ này đây sẽ cũng biến dần trước cái chết, chỉ còn lại những gì thực sự quan trọng. Luôn tâm niệm các bạn sẽ chết là cách tốt nhất mà tôi biết giúp các bạn tránh được cái bẫy tư duy là các bạn có thứ để mất. Các bạn đã bất lực từ thuở nào rồi. Không có lý do gì mà không đi theo con tim của các bạn. Khoảng một năm trước, tôi được chẩn đoán mắc bệnh ung thư. Tôi chụp chẩn đoán lúc 7:30 sáng, và kết quả cho thấy một khối u rất rõ trên tuyến tụy. Lúc đó cả tuyến tụy là gì tôi còn không biết. Các bác sĩ bảo tôi rằng đây gần như chắc chắn là một loại ung thư không chữa được, và bảo tôi không sống được quá 3 đến 6 tháng đâu. Bác sĩ của tôi khuyên tôi về nhà thu xếp mọi chuyện, theo cách nói ẩn ý của giới thầy thuốc, chính là bảo tôi chuẩn bị chết. Chính là bảo chúng ta cố gắng nói với con cái mình điều mà chúng ta tưởng sẽ có thời gian 10 năm sau để nói chứ không phải chỉ vỏn vẹn trong vài tháng. Chính là bảo chúng ta chắc chắn mọi thứ phải được chu toàn để mọi việc trở nên dễ dàng hết mức cho gia đình chúng ta. Chính là bảo chúng ta nói những lời tạm biệt. Cả ngày hôm đó tôi sống với kết quả chẩn đoán. Chiều hôm ấy tôi làm sinh thiết. Họ đút thiết bị nội soi xuống họng tôi, xuyên qua dạ dày vào trong ruột, đưa kim vào tuyến tụy và lấy ra một vài tế bào từ khối u. Lúc đó tôi mê man, nhưng vợ tôi có mặt ở đó nói cho tôi biết họ xem tế bào dưới kính hiển vi và các bác sĩ đã bật khóc vì hóa ra đây là một dạng ung thư tuyến tụy rất hiếm và có thể chữa được bằng phẫu thuật. Tôi làm phẫu thuật và bây giờ vẫn sống khỏe. Đây là khoảng cách gần nhất với cái chết mà tôi từng đối mặt, và tôi hi vọng khoảng cách này cũng sẽ như vậy trong vài chục năm nữa. Đã sống sót qua nó, giờ đây tôi có thể nói điều này với các bạn một cách tự tin hơn một chút so với thời điểm mà tôi chỉ biết cái chết là một khái niệm hữu ích nhưng mang tính học thuật thuần túy: Chẳng ai muốn chết cả. Ngay cả những người muốn lên thiên đàng cũng không muốn chết để đến đó. Dẫu vậy, cái chết vẫn là đích đến chung của tất cả chúng ta. Xưa nay chưa ai có thể thoát khỏi nó. Và đó là cái lẽ ở đời, bởi vì Sự Chết rất có thể là sáng chế toàn mỹ nhất của Sự Sống. Nó là nhân tố thay đổi của Sự Sống. Nó dọn sạch cái cũ để nhường đường cho cái mới. Ngay bây giờ đây, cái mới chính là các bạn, nhưng một ngày nào đó không xa, các bạn sẽ dần dà trở thành cái cũ và bị dọn đi. Xin lỗi đã kịch tính hóa như vậy, nhưng sự thật là vậy. Thời gian của các bạn có giới hạn, nên đường phí thời gian để sống cuộc sống của một ai khác. Đừng bị vướng mắc trong giáo điều nào - vì sống theo giáo điều là sống bằng kết quả tư duy của người khác. Đừng để những tiếng ồn từ ý kiến của người khác lấn át tiếng nói bên trong con người các bạn. Và quan trọng hơn cả, hãy dũng cảm đi theo con tim và trực giác. Bằng một cách nào đó, từ lâu chúng đã biết các bạn thật sự muốn trở thành gì rồi. Mọi thứ khác chỉ là thứ yếu mà thôi. Thời tôi còn trẻ, có một ấn phẩm rất hay tên là The Whole Earth Catalog, một trong những cuốn kinh thánh của thế hệ tôi lúc đó. Người sáng lập ra nó là một ông bạn tên Stewart Brand sống cách thành phố Menlo Park này không xa là bao, và ông ta mang sức sống đến cho nó bằng nét chấm phá thi ca của mình. Lúc đó là vào cuối thập niên 1960, trước khi có máy tính cá nhân và ngành chế bản điện tử, nên mọi thứ đều phải làm bằng máy đánh chữ, kéo, và máy ảnh polaroid. Nó đại khái như Google ở dạng sách in vậy, ra đời 35 năm trước khi Google xuất hiện: nó mang tính duy tâm cao, và tràn đầy những công cụ tuyệt vời và những khái niệm vĩ đại. Stewart và nhóm của ông ấy đã xuất bản nhiều số The Whole Earth Catalog, và đến khi ấn phẩm này đi hết chặng đường tồn tại của nó thì người ta xuất bản số chót. Đó là vào giữa thập niên 1970, khi đó tôi bằng tuổi các bạn. Ở bìa sau số chót là tấm ảnh một con đường quê vào sáng sớm tinh mơ, loại đường có lẽ dành cho những ai xin quá giang xe mà có tinh thần phiêu lưu mạo hiểm. Dưới tấm ảnh là dòng chữ: "Hãy cứ khao khát. Hãy cứ dại khờ." Đó là thông điệp tạm biệt của họ khi họ ngưng ấn phẩm đó. Hãy cứ khao khát. Hãy cứ dại khờ. Tôi lúc nào cũng cầu chúc điều đó cho bản thân mình. Và giờ đây, khi các bạn sắp tốt nghiệp để bắt đầu một giai đoạn mới, tôi cầu chúc điều đó cho các bạn. Hãy cứ khao khát đi. Hãy cứ dại khờ đi.Cảm ơn tất cả mọi người rất nhiều.
